Heel wat Fransen met een beperking trekken naar Wallonië. In de Belgische voorzieningen vinden zij een thuis en zorgomgeving die vaak beter aansluit bij hun noden dan wat in Frankrijk beschikbaar is. Aan Vlaamse kant openen grote maatwerkbedrijven de poort naar de arbeidsmarkt, waar mensen met een beperking aan de slag kunnen. Een complexe wereld, al of niet geregeld door bilaterale akkoorden, afspraken over sociale zekerheid, concurrentieregels en kwaliteitsnormen.
Wallonië vangt Franse personen met handicap op
Wat begon als een noodoplossing, is uitgegroeid tot een grensoverschrijdend systeem met eigen regels, financiële stromen en spanningsvelden. Officiële bilaterale akkoorden, zoals de kaderovereenkomst van 21 december 2011 tussen Frankrijk en het Waals Gewest, hebben de uitstroom van Franse personen met een handicap naar België juridisch omkaderd.
Een Frans-Waals grensoverschrijdend kader
De kaderovereenkomst van 21 december 2011 is een bilateraal akkoord tussen de Franse staat en het Waals Gewest over de opvang van Franse personen met een handicap in Waalse voorzieningen. Ze verankert een praktijk die al decennialang bestond, door duidelijke regels te geven over wie waarvoor bevoegd is en hoe de opvang georganiseerd wordt.
De overeenkomst werd ondertekend door de Franse regering en de regering van het Waals Gewest, die zich samen engageren om de opvang van Franse personen met een handicap in België te structureren en te controleren.
Concreet legt de overeenkomst afspraken vast over financiering (via de Franse sociale zekerheid en departementale raden), de rol van Waalse diensten (zoals Safaé-diensten en deels gesubsidieerde voorzieningen) en gezamenlijke kwaliteitscontrole.
Als oplossing biedt de kaderovereenkomst vooral:
- Een stabiel juridisch kader voor grensoverschrijdende opvang, zodat gezinnen en instellingen weten waar ze aan toe zijn.
- Mechanismen voor samenwerking, gegevensuitwisseling en inspectie tussen Franse en Waalse autoriteiten, om de kwaliteit van zorg en de rechten van personen met een handicap beter te waarborgen.
La Pommeraie: een warm nest voor mensen met een handicap
La Pommeraie is een residentieel centrum voor volwassenen met een handicap, midden in het groen in de streek van Beloeil. De vzw biedt een thuis aan mannen en vrouwen vanaf 18 jaar die nood hebben aan dagelijkse begeleiding en geen plaats vinden in het gewone sociale of professionele leven. Hun woonplekken liggen verspreid over vier dorpen – Ellignies-Sainte-Anne, Quevaucamps, Basècles en Tourpes – waardoor de bewoners echt deel worden van het dorpsleven.
De instelling telt vandaag ongeveer 245 bewoners, van wie een zeer groot deel – ruim 200 personen – afkomstig is uit Frankrijk. Dat hoge aantal Franse bewoners heeft te maken met het tekort aan aangepaste plaatsen voor mensen met een handicap in Frankrijk en met officiële samenwerkingen tussen Franse diensten en Belgische voorzieningen.
In het dagelijks leven draait alles rond autonomie, welzijn en inclusie. De bewoners wonen in kleine, huiselijke groepen en worden ondersteund door een multidisciplinair team dat samen met hen en hun familie een persoonlijk levensproject uitwerkt. Overdag volgen ze activiteiten in een uitgebreid bezigheidscircuit: meer dan dertig ateliers met ambacht, kunst, muziek, theater, sport en praktische vaardigheden geven structuur aan de dag en helpen talenten naar boven halen. De link met cultuur is erg sterk: de instelling werkt bijvoorbeeld samen met “Les Nocturnales” en het kasteel van Beloeil, waar bewoners meespelen in voorstellingen en decorbouw.
Moratorium
In 2021 heeft Frankrijk een moratorium ingevoerd op de plaatsing van volwassen Fransen met een handicap in Waalse voorzieningen. Dit moratorium bevriest de door Frankrijk gefinancierde capaciteit in België. Het aantal plaatsen voor Franse volwassenen in Wallonië mag sindsdien niet verder toenemen. Het moratorium heeft dus geen impact op mensen die al in een instelling verblijven: zij kunnen in hun voorziening blijven.
Met het moratorium wil Frankrijk de noodgedwongen uittocht afbouwen en tegelijk de ontwikkeling van opvang en ondersteuning dicht bij huis versnellen. Frankrijk kondigde bijkomende investeringen aan om nieuwe oplossingen op eigen grondgebied te creëren, met prioriteit voor regio’s waar het gebruik van Belgische voorzieningen het hoogst is, zoals Hauts-de-France, Île-de-France en Grand Est. Het gaat zowel om residentiële plaatsen als om diensten die inclusie en ondersteuning in de samenleving bevorderen. Op die manier moet de afhankelijkheid van Belgische voorzieningen geleidelijk verminderen, terwijl de rechten en het welzijn van personen met een handicap centraal blijven staan.
Aanbevelingen voor de toekomst
De studie “L’accueil des Français en situation de handicap en Wallonie” (2024) is een gezamenlijk rapport van de Franse Cour des comptes en de Belgische Rekenkamer over de grensoverschrijdende opvang van Franse personen met een handicap in Wallonië.
Aanbevelingen van het rapport:
- Versterken van gezamenlijke inspecties en kwaliteitscontrole door Franse en Waalse autoriteiten, met meer transparantie over resultaten.
- Betere gegevensuitwisseling en monitoring van aantallen, profielen en trajecten van Franse personen in Wallonië.
- Uitbouw van bijkomende opvangcapaciteit in Frankrijk om ongewilde uitstroom te vermijden en de afhankelijkheid van buitenlandse voorzieningen te verminderen.
Franse Eileen loopt school in België
In Frankrijk blijft de opvang van mensen met een handicap, en zeker met een mentale beperking, sterk achter. Volgens verenigingen zoals Les Papillons Blancs ontbraken in 2023 alleen al in de regio Hauts-de-France meer dan 14.000 plaatsen in gespecialiseerde instellingen. Ondanks een overheidsplan gelanceerd in 2024 om dat tekort weg te werken, blijft de realiteit voor veel gezinnen moeilijk: de wachtlijsten zijn lang en talloze kinderen en volwassenen worden nog steeds in België opgevangen.
Eileen, een tienjarig meisje met een matige vorm van autisme, illustreert die realiteit. Na een mislukte poging tot inclusie in het Franse onderwijssysteem vond haar moeder, Jeanne Talcone, uiteindelijk een plaats in een Belgische school. “In Frankrijk moet je maanden wachten op beslissingen en soms jaren op een plaats. "En intussen groeit je kind op ...”, vertelt ze. In België kon Eileen meteen terecht, zonder eindeloze administratieve barrières.
Volgens Isabelle Resplendido, oprichtster van de vereniging “Fondatrice de l’association pour les français en situation de Handicap en Belgique”, die Franse gezinnen begeleidt richting Belgische instellingen, zijn vandaag meer dan 2.900 Franse kinderen met een handicap opgevangen in België – sommigen intern, anderen als grenspendelaars. “Les structures belges sont plus flexibles et mieux adaptées aux besoins complexes des enfants,” legt ze uit.
De Franse overheid probeert het tij te keren met het nationale plan “50 000 solutions”, dat tot 2030 moet zorgen voor extra opvangcapaciteit, waaronder 5.000 nieuwe plaatsen in de Hauts-de-France. Maar voor vele ouders blijft België voorlopig de enige concrete optie.
Vereniging helpt Franse families met gezinsleden met beperking die in België verblijven
L’Association Française des Enfants et Adultes en Situation de Handicap Établis en Belgique (AFrESHEB) is een Franse vereniging zonder winstoogmerk die zich inzet voor Fransen met een handicap die in België wonen of er gebruikmaken van opvang en zorgvoorzieningen. Deze mensen en hun families bewegen zich dagelijks tussen twee verschillende systemen, en AFrESHEB helpt hen hun weg te vinden in zowel de Franse als de Belgische regelgeving en rechten.
L’Association Française des Enfants et Adultes en Situation de Handicap Établis en Belgique richt zich tot alle Franse kinderen, jongeren en volwassenen met een handicap in België, én hun families. Ongeacht de aard van de handicap – autismespectrumstoornis, verstandelijke beperking, syndroom, meervoudige handicap, leerstoornis of andere – kunnen zij bij de vereniging terecht voor informatie en ondersteuning.
De kernmissie is het informeren, begeleiden en verdedigen van Franse personen met een handicap in België. De vereniging wil hun rechten beter bekendmaken, hun trajecten vereenvoudigen en de dialoog versterken tussen families, voorzieningen en bevoegde autoriteiten.
Frankrijk lanceert ambitueus zorgplan
Het Franse hervormingsplan “50 000 solutions” wil tegen 2030 vijftigduizend nieuwe vormen van ondersteuning creëren voor kinderen en volwassenen met een handicap.
Het gaat daarbij niet alleen om klassieke instellingen, maar om een brede mix van oplossingen: bijkomende plaatsen in de zorg, meer ambulante begeleiding, ondersteuning aan huis, inclusieve schooltrajecten en dagbesteding dicht bij het gewone leven. Het doel is de wachttijden terug te dringen, oplossingen dichter bij huis te bieden en minder afhankelijk te worden van grensoverschrijdende opvang.
Het meerjarenprogramma (2024–2030) wordt per regio concreet gemaakt.
Toegang tot werk
In Vlaanderen zijn de zogeheten maatwerkbedrijven, zoals WAAK in Kuurne, uitgegroeid tot volwaardige industriële spelers met internationale klanten. “We combineren sociaal engagement met economische waarde,” zegt directeur Tim Vannieuwenhuyse. Het bedrijf telt meer dan 2.000 medewerkers en exporteert naar 24 landen, waaronder Frankrijk.
Aan Waalse zijde is de sociale economie kleinschaliger en meer lokaal georganiseerd, wat de industriële competitiviteit beperkt. Toch werken bij WAAK ook verschillende Waalse werknemers, onder meer uit Moeskroen en Dottenijs, die dagelijks worden opgehaald met bedrijfsbussen.
Frankrijk kent dan weer de entreprises adaptées en ESAT, die eerder vanuit de zorgsector ontstonden. Grote Franse bedrijven moeten zes procent van hun personeel uit mensen met een beperking rekruteren of opdrachten uitbesteden aan sociale ondernemingen – maar samenwerking met Belgische maatwerkbedrijven wordt nog onvoldoende erkend in het Franse systeem.
RAAVI, bevordering van zelfbeschikking en inclusie
Het RAAVI-project is een grensoverschrijdend initiatief dat de zelfbeschikking en inclusie van personen met een handicap wil versterken. Het richt zich op alle leeftijden en wil concrete veranderingen teweegbrengen in de manier waarop ondersteuning en zorg worden georganiseerd. Het project loopt vier jaar binnen het Interreg VI-programma France-Wallonie-Vlaanderen en wordt mee gefinancierd door de Europese Unie.
Het project wil de professionele en organisatorische praktijken in de zorg- en ondersteuningssector veranderen, zodat mensen met een handicap meer zeggenschap krijgen over hun eigen leven. RAAVI identificeert hefbomen en obstakels, ontwikkelt tools en methodes en creëert nieuwe samenwerkings- en leerpraktijken die zelfbeschikking als fundament nemen.
Het project richt zich op personen met een handicap, hun families en de professionals en organisaties die hen ondersteunen. RAAVI wil samen met hen een gedeelde grensoverschrijdende cultuur opbouwen waarin inclusie, autonomie en kwaliteit van leven centraal staan.
